Báo Cáo Kiểm Kê Khí Nhà Kính Là Gì? Quy Trình Và Các Bước Thực Hiện Chuẩn

Báo cáo kiểm kê khí nhà kính đang trở thành yêu cầu bắt buộc đối với nhiều doanh nghiệp trong bối cảnh cam kết Net Zero và các quy định như Nghị định 06/2022/NĐ-CP và CBAM của EU. Bài viết này Kiến thức xuất nhập khẩu sẽ hướng dẫn khái niệm và quy trình lập báo cáo phát thải theo chuẩn ISO 14064, giúp doanh nghiệp tuân thủ và chuẩn bị cho thị trường carbon trong tương lai.

1. Báo Cáo Kiểm Kê Khí Nhà Kính Là Gì?

Báo cáo kiểm kê khí nhà kính là một tài liệu kỹ thuật tổng hợp, ghi nhận và định lượng tổng lượng khí nhà kính (GHG) phát thải từ các hoạt động của một doanh nghiệp hoặc tổ chức trong một khoảng thời gian xác định (thường là 1 năm).

Báo cáo này xác định rõ các nguồn phát thải, khối lượng phát thải (tính bằng tấn CO2 tương đương - tCO2e) và là cơ sở dữ liệu quan trọng để xây dựng kế hoạch giảm nhẹ phát thải khí nhà kính.

Tại sao doanh nghiệp cần lập Báo cáo kiểm kê khí nhà kính?

– Việc thực hiện Báo cáo kiểm kê khí nhà kính mang lại những lợi ích cốt lõi sau:

• Tuân thủ pháp luật: Đáp ứng yêu cầu của Luật Bảo vệ Môi trường 2020, Nghị định 06/2022/NĐ-CP và Quyết định 01/2022/QĐ-TTg (quy định danh mục các cơ sở phải kiểm kê).

• Đáp ứng yêu cầu xuất khẩu: Vượt qua các rào cản thương mại xanh quốc tế như Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Châu Âu hay các yêu cầu từ chuỗi cung ứng toàn cầu (Apple, Samsung, Nike...).

• Tiết kiệm chi phí: Nhận diện các điểm "rò rỉ" năng lượng, từ đó tối ưu hóa vận hành, giảm chi phí điện, nhiên liệu.

• Nâng cao hình ảnh thương hiệu: Thể hiện trách nhiệm xã hội (CSR), tăng uy tín với nhà đầu tư và khách hàng ưu tiên sản phẩm xanh.

• Tham gia thị trường Carbon: Là bước đầu tiên và quan trọng nhất để doanh nghiệp có thể tạo ra tín chỉ carbon và giao dịch trên sàn (dự kiến vận hành thí điểm tại Việt Nam năm 2025).

2. Đối Tượng Nào Phải Thực Hiện Báo Cáo Kiểm Kê Khí Nhà Kính?

Theo quy định hiện hành của pháp luật Việt Nam, các cơ sở phải thực hiện Báo cáo kiểm kê khí nhà kính bao gồm:

– Các cơ sở có mức phát thải khí nhà kính hằng năm từ 3.000 tấn CO2 tương đương trở lên.

– Các nhà máy nhiệt điện, cơ sở sản xuất công nghiệp, tòa nhà thương mại, công ty vận tải có tổng tiêu thụ năng lượng hằng năm từ 1.000 tấn dầu quy đổi (TOE) trở lên.

– Các cơ sở xử lý chất thải rắn có công suất hoạt động từ 65.000 tấn/năm trở lên.

– Các lĩnh vực chính cần lưu ý bao gồm: Năng lượng, Giao thông vận tải, Xây dựng, Các quá trình công nghiệp, Nông nghiệp - Lâm nghiệp và Sử dụng đất, Chất thải.

3. Ba Phạm Vi Phát Thải (Scope 1, 2, 3) Trong Báo Cáo

Một Báo cáo kiểm kê khí nhà kính chuẩn mực theo tiêu chuẩn quốc tế (GHG Protocol hoặc ISO 14064-1) phải phân loại phát thải vào 3 phạm vi (Scopes). Hiểu rõ 3 phạm vi này là chìa khóa để thu thập dữ liệu chính xác.

• Phạm vi 1 (Scope 1): Phát thải trực tiếp

Là lượng khí nhà kính phát ra từ các nguồn mà doanh nghiệp sở hữu hoặc kiểm soát trực tiếp.

Ví dụ: Khí thải từ lò hơi đốt than/dầu, máy phát điện chạy dầu, xe cộ thuộc sở hữu công ty, rò rỉ khí gas từ hệ thống lạnh, xử lý nước thải tại chỗ.

• Phạm vi 2 (Scope 2): Phát thải gián tiếp từ năng lượng

Là lượng khí thải liên quan đến việc mua và tiêu thụ năng lượng (điện, nhiệt, hơi nước) từ bên ngoài.

Ví dụ: Lượng điện lưới quốc gia mà nhà máy tiêu thụ. Mặc dù khói không bốc lên tại nhà máy của bạn, nhưng nhà máy điện đã phải đốt than để tạo ra dòng điện đó.

• Phạm vi 3 (Scope 3): Phát thải gián tiếp khác

Bao gồm tất cả các phát thải khác trong chuỗi giá trị của doanh nghiệp (cả thượng nguồn và hạ nguồn). Đây thường là phần lớn nhất nhưng khó kiểm kê nhất.

Ví dụ: Phát thải từ quá trình sản xuất nguyên liệu thô mua vào, vận chuyển hàng hóa bởi bên thứ 3, rác thải do nhân viên tạo ra, việc sử dụng sản phẩm của khách hàng, công tác phí (đi máy bay, taxi).

Lưu ý: Theo quy định hiện tại của Việt Nam, bắt buộc kiểm kê Scope 1 và Scope 2. Scope 3 hiện mang tính khuyến khích nhưng lại là yêu cầu bắt buộc của nhiều nhãn hàng quốc tế.

>> Tham khảo: Khóa học CBAM - Báo cáo phát thải carbon

4. Quy Trình 7 Bước Thực Hiện Báo Cáo Kiểm Kê Khí Nhà Kính Chuẩn

Để xây dựng một Báo cáo kiểm kê khí nhà kính chất lượng, chính xác và có khả năng thẩm định, doanh nghiệp cần tuân thủ quy trình khoa học sau đây.

• Bước 1: Xác định mục tiêu và phạm vi kiểm kê

Trước khi bắt đầu, cần trả lời các câu hỏi:

Mục tiêu làm báo cáo là gì? (Nộp cơ quan nhà nước, nộp cho khách hàng, hay làm báo cáo ESG?).

Phương pháp tiếp cận: Theo quyền kiểm soát (tài chính/điều hành) hay theo tỷ lệ vốn góp?

Ranh giới tổ chức: Kiểm kê cho một nhà máy, hay toàn bộ tổng công ty?

Năm cơ sở: Chọn năm nào làm mốc so sánh (thường là năm có dữ liệu đầy đủ và đại diện nhất).

• Bước 2: Nhận diện các nguồn phát thải

Dựa trên hoạt động thực tế, chuyên gia sẽ liệt kê tất cả các nguồn có khả năng sinh ra khí nhà kính (CO2, CH4, N2O, HFCs, PFCs, SF6, NF3).

Ví dụ: Nhà máy có lò hơi (Scope 1), dùng điện lưới (Scope 2), có xe tải chở hàng (Scope 1), nhân viên đi công tác (Scope 3).

• Bước 3: Thu thập dữ liệu hoạt động (Activity Data)

Đây là bước tốn nhiều thời gian nhất trong quá trình lập Báo cáo kiểm kê khí nhà kính. Dữ liệu cần thu thập bao gồm:

Hóa đơn tiền điện hàng tháng.

Hóa đơn mua xăng, dầu DO, dầu FO, than đá, khí đốt.

Sổ nhật trình xe, quãng đường vận chuyển.

Lượng nạp thêm gas lạnh (R22, R134a, R410a...) vào điều hòa.

Khối lượng nguyên vật liệu đầu vào, khối lượng chất thải.

Yêu cầu: Dữ liệu phải có minh chứng (hóa đơn, phiếu xuất kho) để phục vụ quá trình thẩm tra sau này.

• Bước 4: Lựa chọn hệ số phát thải (Emission Factors)

Hệ số phát thải là con số quy đổi từ đơn vị hoạt động (lít xăng, kWh điện) sang đơn vị khí thải (tCO2e).

Nguồn hệ số: Phải sử dụng các nguồn chính thống và cập nhật mới nhất như: Công bố của Bộ Tài Nguyên và Môi Trường (cho hệ số lưới điện Việt Nam), IPCC (Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu), hoặc các cơ sở dữ liệu quốc tế uy tín.

Việc chọn sai hệ số sẽ dẫn đến sai lệch hoàn toàn kết quả của Báo cáo kiểm kê khí nhà kính.

• Bước 5: Tính toán phát thải

Áp dụng công thức chung:

Phát thải (tCO2e) = Dữ liệu hoạt động x Hệ số phát thải x Tiềm năng nóng lên toàn cầu (GWP)

Quá trình này hiện nay thường được hỗ trợ bởi các phần mềm chuyên dụng hoặc các bảng tính Excel được lập trình phức tạp để tránh sai sót số học.

• Bước 6: Kiểm soát chất lượng (QA/QC) và Viết báo cáo

QA/QC: Rà soát lại toàn bộ dữ liệu, kiểm tra các điểm bất thường (ví dụ: tháng 2 sản xuất ít nhưng tiền điện lại tăng vọt).

Viết báo cáo: Tổng hợp kết quả thành văn bản theo Mẫu số 06 của Nghị định 06/2022/NĐ-CP hoặc theo cấu trúc của ISO 14064-1. Nội dung phải thể hiện rõ phương pháp luận, nguồn dữ liệu và kết quả chi tiết cho từng nguồn.

• Bước 7: Thẩm định báo cáo (Verification)

Để Báo cáo kiểm kê khí nhà kính có giá trị pháp lý hoặc gửi cho đối tác quốc tế, báo cáo cần được thẩm định bởi bên thứ 3 độc lập (được cấp phép). Đơn vị thẩm định sẽ cấp "Tuyên bố thẩm định" xác nhận số liệu của bạn là trung thực và hợp lý.

5. Những Sai Lầm Thường Gặp Khi Làm Báo Cáo Kiểm Kê Khí Nhà Kính

Trong quá trình tư vấn, chúng tôi nhận thấy doanh nghiệp thường mắc các lỗi sau khi tự thực hiện:

Nhầm lẫn đơn vị tính: Ví dụ nhầm giữa tấn và kg, giữa Lít và m3 khí. Sai số này có thể làm kết quả tăng gấp 1000 lần.

Bỏ sót nguồn phát thải rò rỉ: Thường quên tính lượng khí gas lạnh nạp bổ sung cho hệ thống điều hòa, chiller. Đây là loại khí có hệ số làm nóng lên toàn cầu (GWP) cực cao (gấp hàng ngàn lần CO2).

Sử dụng hệ số cũ: Dùng hệ số phát thải lưới điện của 5 năm trước thay vì hệ số mới nhất do Cục Biến đổi khí hậu công bố.

Thiếu bằng chứng: Có số liệu nhưng không còn lưu hóa đơn, chứng từ để đối chiếu khi bị thanh tra.

6. Giải Pháp Tối Ưu Cho Doanh Nghiệp Trước Báo Cáo Kiểm Kê Khí Nhà Kính

Việc tự thực hiện Báo cáo kiểm kê khí nhà kính giúp tiết kiệm chi phí nhưng tiềm ẩn rủi ro sai sót cao, dẫn đến bị cơ quan chức năng yêu cầu làm lại hoặc bị đối tác quốc tế từ chối.

Để đảm bảo tính chính xác và "Chuẩn SEO" cho hồ sơ năng lực của doanh nghiệp, việc hợp tác với đơn vị tư vấn chuyên nghiệp là giải pháp tối ưu. Một đơn vị tư vấn tốt sẽ:

Cung cấp công cụ tính toán tự động.

Đào tạo nhân sự nội bộ hiểu về kiểm kê.

Đề xuất các giải pháp giảm phát thải sau khi có báo cáo (Net Zero Roadmap).

Báo cáo kiểm kê khí nhà kính không chỉ là một tập tài liệu khô khan để đối phó với quy định. Nó là "bản đồ sức khỏe" về môi trường của doanh nghiệp, mở ra cơ hội chuyển đổi xanh và nâng cao vị thế cạnh tranh.

Đừng đợi đến khi bị xử phạt hay mất đơn hàng mới bắt đầu. Hãy bắt tay vào xây dựng Báo cáo kiểm kê khí nhà kính ngay hôm nay để đón đầu xu hướng kinh tế xanh toàn cầu.