Kiểm Kê Khí Nhà Kính Là Gì? Quy Trình 12 Bước Cho Doanh Nghiệp
Kiểm kê khí nhà kính là hoạt động thu thập số liệu về các nguồn phát thải và tính toán lượng khí nhà kính một doanh nghiệp phát thải, hấp thụ trong một phạm vi xác định và trong một năm cụ thể. Kết quả được quy đổi về tấn CO₂ tương đương (tCO₂e). Con số này là căn cứ để doanh nghiệp thực hiện nghĩa vụ báo cáo theo Nghị định 06/2022/NĐ-CP, cung cấp dữ liệu phát thải cho đối tác châu Âu theo CBAM, đáp ứng yêu cầu của các nhãn hàng quốc tế và xây dựng lộ trình giảm phát thải.
Kiến thức Xuất nhập khẩu sẽ giúp bạn hiểu rõ Kiểm kê khí nhà kính là gì , đối tượng phải thực hiện, ba quyết định nền tảng, quy trình 12 bước chi tiết.
NHỮNG ĐIỂM CẦN GHI NHỚ VỀ KIỂM KÊ KHÍ NHÀ KÍNH
|
1. Kiểm kê khí nhà kính là gì?
Kiểm kê khí nhà kính (Greenhouse Gas Inventory – GHG Inventory) là hoạt động thu thập thông tin, số liệu về các nguồn phát thải khí nhà kính, tính toán lượng phát thải và hấp thụ khí nhà kính trong một phạm vi và khoảng thời gian xác định.
Kết quả kiểm kê thường được quy đổi về tấn CO₂ tương đương (tCO₂e) để có thể tổng hợp các loại khí nhà kính có khả năng gây nóng lên toàn cầu khác nhau.
Có thể hiểu đơn giản, kiểm kê khí nhà kính giống như lập một “bảng cân đối carbon” của doanh nghiệp. Điện mua vào, nhiên liệu sử dụng cho lò hơi, máy phát điện, xe nâng, môi chất lạnh bị rò rỉ… đều có thể trở thành dữ liệu đầu vào để xác định lượng phát thải.

7 loại khí nhà kính thường được xem xét
Khí nhà kính | Ký hiệu | Nguồn phát sinh thường gặp tại doanh nghiệp |
Carbon dioxide | CO₂ | Đốt than, dầu, khí trong lò hơi, máy phát, phương tiện |
Methane | CH₄ | Bãi chôn lấp, xử lý nước thải, đốt nhiên liệu |
Nitrous oxide | N₂O | Đốt nhiên liệu, phân bón, công nghiệp hóa chất |
Hydrofluorocarbons | HFCs | Môi chất lạnh trong điều hòa, tủ lạnh, kho lạnh |
Perfluorocarbons | PFCs | Sản xuất nhôm, điện tử |
Sulfur hexafluoride | SF₆ | Thiết bị điện cao thế |
Nitrogen trifluoride | NF₃ | Sản xuất màn hình LCD, pin mặt trời, chất bán dẫn |
Các khí này không có khả năng gây nóng lên toàn cầu giống nhau. Vì vậy, doanh nghiệp phải quy đổi về một đơn vị chung là CO₂ tương đương (CO₂e).
Tham khảo: Khóa học kiểm kê khí nhà kính thực tế cho người mới
2. Công thức tính phát thải khí nhà kính
Công thức tổng quát có thể biểu diễn:
Phát thải KNK = Dữ liệu hoạt động × Hệ số phát thải × Hệ số quy đổi GWP
Trong đó:
Dữ liệu hoạt động (Activity Data) là số liệu thực tế như lượng điện tiêu thụ, lít dầu DO, kg LPG, lượng môi chất lạnh nạp bổ sung...
Hệ số phát thải (Emission Factor) thể hiện lượng khí nhà kính phát sinh trên một đơn vị hoạt động.
GWP – Global Warming Potential được sử dụng để quy đổi tác động của từng loại khí về CO₂ tương đương.
Điểm quan trọng là kiểm kê KNK không đơn giản là “nhập dữ liệu vào Excel rồi nhân hệ số”. Doanh nghiệp phải xác định đúng ranh giới, nguồn phát thải, Scope, đơn vị dữ liệu, hệ số và phương pháp tính trước khi tổng hợp kết quả.
Xem thêm: ESG là gì? Hiều nhanh trong 5 phút
3. Doanh nghiệp nào phải kiểm kê khí nhà kính năm 2026?
Áp lực kiểm kê hiện đến từ ba hướng: quy định pháp luật Việt Nam, cơ chế CBAM của EU, và yêu cầu từ khách hàng, nhà đầu tư. Mức ràng buộc của từng hướng khác nhau, nên doanh nghiệp cần xác định mình thuộc nhóm nào trước khi lập kế hoạch kiểm kê.
Nhóm bắt buộc theo pháp luật Việt Nam:
Gồm các cơ sở có tên trong danh mục ban hành kèm Quyết định 13/2024/QĐ-TTg. Tiêu chí chính là tổng tiêu thụ năng lượng từ 1.000 TOE/năm trở lên (áp dụng cho nhà máy công nghiệp, doanh nghiệp vận tải và tòa nhà thương mại) hoặc cơ sở xử lý chất thải rắn có công suất từ 65.000 tấn/năm trở lên.
Các cơ sở này phải kiểm kê định kỳ cấp cơ sở và gửi báo cáo để thẩm định theo Nghị định 06/2022/NĐ-CP, đã được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 119/2025/NĐ-CP. Riêng nhóm phát thải lớn như nhiệt điện, sắt thép, xi măng còn được phân bổ hạn ngạch phát thải, và báo cáo kiểm kê phải được xác minh độc lập.
Nhóm xuất khẩu sang EU thuộc diện CBAM:
Gồm sắt thép, nhôm, xi măng, phân bón, hydro và điện. Từ 1/1/2026 CBAM bước vào giai đoạn chính thức, nhà nhập khẩu EU phải mua chứng chỉ CBAM tương ứng lượng phát thải nội hàm của hàng hóa.
Nhà nhập khẩu có khối lượng hàng CBAM dưới 50 tấn/năm được miễn. Lượng phát thải nội hàm được tính theo từng sản phẩm, nhưng dữ liệu đầu vào lấy từ hệ thống kiểm kê cấp nhà máy, nên doanh nghiệp Việt Nam chưa có kiểm kê sẽ rất khó cung cấp số liệu thực tế cho khách hàng.
Nhóm chịu yêu cầu từ chuỗi cung ứng và nhà đầu tư:
Gồm nhà cung ứng của các nhãn hàng thời trang, điện tử, thực phẩm quốc tế (thường được yêu cầu theo GHG Protocol hoặc ISO 14064-1, kèm cam kết SBTi hoặc công bố qua CDP), công ty con của tập đoàn đa quốc gia, và doanh nghiệp đang lập báo cáo phát triển bền vững hoặc báo cáo ESG.
Ngay cả khi không thuộc nhóm nào, doanh nghiệp có kiểm kê vẫn nắm được nguồn phát thải trọng yếu (hotspot), từ đó tìm ra cơ hội tiết kiệm năng lượng và chi phí.
4. 3 Yếu Tố Doanh Nghiệp Phải Xác Định Trước Khi Tính Phát Thải Khí Nhà Kính
Khi bắt đầu kiểm kê khí nhà kính, nhiều doanh nghiệp thường tập trung ngay vào việc thu thập hóa đơn điện, nhiên liệu, lựa chọn hệ số phát thải và lập bảng tính CO₂e. Tuy nhiên, trước khi thực hiện phép tính, có ba vấn đề quan trọng cần được xác định rõ: ranh giới tổ chức, ranh giới hoạt động và năm cơ sở.
Ba quyết định này ảnh hưởng trực tiếp đến việc nguồn phát thải nào được đưa vào kiểm kê, được tính bao nhiêu và kết quả giữa các năm có thể so sánh với nhau hay không.
Đặc biệt, cùng một doanh nghiệp nhưng lựa chọn ranh giới tổ chức khác nhau có thể dẫn đến kết quả phát thải khác nhau đáng kể.
4.1 Ranh giới tổ chức: tính theo vốn hay theo quyền kiểm soát
Ranh giới tổ chức (Organizational Boundary) xác định những doanh nghiệp có công ty con, liên doanh hoặc nhà máy góp vốn phải quyết định phát thải của đơn vị nào được tính vào báo cáo kiểm kê khí nhà kính của doanh nghiệp và tính bao nhiêu phần trăm. GHG Protocol đưa ra hai cách tiếp cận:
Tiếp cận theo vốn chủ sở hữu: phát thải được phân bổ theo tỷ lệ vốn doanh nghiệp nắm giữ ở từng hoạt động. Tỷ lệ này cần được phòng kế toán hoặc pháp chế xác nhận.
Tiếp cận theo kiểm soát (tài chính hoặc hoạt động): doanh nghiệp tính 100% phát thải của cơ sở mình có quyền kiểm soát, và 0% của cơ sở chỉ góp vốn mà không kiểm soát.
Ví dụ: Chọn ranh giới khác nhau, kết quả khác nhau thế nào?
Giả sử Công ty X có:
| Cơ sở | Tỷ lệ vốn của X | Phát thải | Quyền kiểm soát hoạt động |
| Nhà máy A | 50% | 10.000 tCO₂e/năm | Có |
| Nhà máy B | 85% | 4.000 tCO₂e/năm | Không |
Nếu tính theo tỷ lệ vốn: 10.000 × 50% + 4.000 × 85% = 8.400 tCO₂e
Nếu tính theo kiểm soát hoạt động: 10.000 × 100% + 4.000 × 0% = 10.000 tCO₂e
Như vậy, cùng một doanh nghiệp nhưng kết quả chênh lệch 1.600 tCO₂e chỉ vì cách xác định ranh giới tổ chức khác nhau.
Đây là lý do doanh nghiệp cần xác định phương pháp ngay từ đầu, mô tả rõ trong báo cáo và áp dụng nhất quán giữa các kỳ kiểm kê.
4.2 Ranh giới hoạt động: Scope 1, Scope 2, Scope 3
Scope 1 – phát thải trực tiếp: đến từ nguồn doanh nghiệp sở hữu hoặc kiểm soát, gồm bốn loại: đốt cố định (lò hơi, lò dầu tải nhiệt, máy phát điện, bơm chữa cháy), đốt di động (xe tải, ô tô, xe nâng), phát thải từ quá trình sản xuất (xi măng, nhôm, hóa chất) và phát thải phân tán (rò rỉ môi chất lạnh, xử lý nước thải, bình chữa cháy CO₂).
Scope 2 – phát thải gián tiếp từ năng lượng mua: lượng điện, hơi, nhiệt hoặc làm mát doanh nghiệp mua từ bên ngoài và tiêu thụ tại cơ sở của mình. Phần lớn doanh nghiệp Việt Nam có Scope 2 chủ yếu là điện mua từ EVN.
Scope 3 – phát thải gián tiếp khác trong chuỗi giá trị: hàng hóa, dịch vụ mua vào; vận chuyển thuê ngoài; nhân viên đi công tác; xử lý chất thải; sử dụng và thải bỏ sản phẩm đã bán. GHG Protocol yêu cầu tối thiểu Scope 1 và 2, Scope 3 là tùy chọn. ISO 14064-1:2018 thì yêu cầu đánh giá các nguồn gián tiếp trọng yếu, và khách hàng quốc tế ngày càng đòi hỏi Scope 3.
Tình huống dễ nhầm nhất là phương tiện thuê ngoài.
Giả sử công ty A ký hợp đồng thuê dịch vụ trọn gói, xe và tài xế thuộc bên vận tải, công ty A chỉ trả phí và không chi trả xăng dầu. Khi đó nhiên liệu của xe thuộc Scope 3 của công ty A.
Nếu công ty A thuê xe nhưng tự điều phối và chịu toàn bộ chi phí xăng dầu, nhiên liệu đó thuộc Scope 1. Tiêu chí phân loại là quyền kiểm soát hoạt động, không phải quyền sở hữu tài sản.
Xem thêm: Scope 1–2–3 Là Gì? Phạm Vi Phát Thải Khí Nhà Kính Dễ Hiểu
4.3 Năm cơ sở: điểm mốc để đo tiến độ giảm phát thải
Năm cơ sở là năm có lượng phát thải được dùng làm mốc so sánh qua thời gian.
Năm được chọn cần thỏa ba điều kiện:
Có đủ dữ liệu Scope 1, 2 (và Scope 3 nếu nằm trong mục tiêu),
Là năm gần nhất có dữ liệu, và
Là năm hoạt động ổn định, không có sáp nhập, thoái vốn hay biến động sản xuất bất thường.
Nếu phát thải biến động mạnh giữa các năm, doanh nghiệp có thể lấy bình quân nhiều năm.
Ví dụ: dùng mức trung bình giai đoạn 2018–2020 làm mốc. Khi có thay đổi lớn về cơ cấu (mua lại, thoái vốn, thuê ngoài một công đoạn) hoặc thay đổi phương pháp tính, phát thải năm cơ sở phải được tính lại để các năm vẫn so sánh được.
Thứ tự đúng trước khi bắt đầu tính tCO₂e
Để dễ áp dụng, doanh nghiệp có thể ghi nhớ chuỗi:
Ranh giới tổ chức → Ranh giới hoạt động → Scope 1, 2, 3 → Năm cơ sở → Nguồn phát thải → Dữ liệu hoạt động → Hệ số phát thải → tCO₂e
Xem thêm: ESG là gì?
5. Quy trình kiểm kê khí nhà kính 12 bước

Bước | Công việc chính | Đầu ra |
1. Xác định yêu cầu pháp lý | Kiểm tra cơ sở có trong danh mục Quyết định 13/2024/QĐ-TTg hay không, và rà soát yêu cầu từ khách hàng | Nghĩa vụ kiểm kê |
2. Xác định phạm vi | Chốt ranh giới tổ chức, danh sách cơ sở, hoạt động được kiểm kê | GHG Boundary |
3. Xác định nguồn phát thải | Liệt kê toàn bộ nguồn Scope 1, Scope 2 và Scope 3 liên quan | Danh mục nguồn phát thải |
4. Lập kế hoạch dữ liệu | Xác định dữ liệu cần lấy, đơn vị, nguồn chứng từ, người phụ trách, kỳ thu thập | Kế hoạch thu thập dữ liệu |
5. Thu thập dữ liệu | Gom hóa đơn điện, nhiên liệu, chỉ số đồng hồ, sản lượng, lượng môi chất lạnh | Dữ liệu hoạt động |
6. Chọn hệ số | Lựa chọn hệ số phát thải, nhiệt trị, GWP theo quy định và phương pháp phù hợp | Bộ hệ số phát thải |
7. Tính toán | Tính từng nguồn, cộng theo từng Scope, rồi ra tổng tCO₂e | Kết quả kiểm kê |
8. QA/QC | Kiểm tra tính đầy đủ, chính xác, nhất quán và hợp lý của số liệu | Dữ liệu đã kiểm tra |
9. Lập báo cáo | Trình bày theo biểu mẫu quy định hoặc theo GHG Protocol, ISO 14064-1 | Báo cáo kiểm kê |
10. Thẩm định, xác minh | Thực hiện theo yêu cầu của cơ quan quản lý hoặc khách hàng | Báo cáo đã thẩm định |
11. Lưu trữ hồ sơ | Lưu hóa đơn, bảng tính, nguồn hệ số, biên bản xác nhận | Bộ bằng chứng |
12. Giảm phát thải | Chọn nguồn phát thải lớn nhất để xây dựng kế hoạch hành động | Kế hoạch giảm phát thải |
Ở bước 5, yêu cầu cơ bản là mỗi số liệu phải đi kèm chứng từ hợp lệ. Hóa đơn và hợp đồng có độ tin cậy cao nhất. Khi thiếu chứng từ, doanh nghiệp có thể ước tính theo công thức công suất thiết bị × thời gian vận hành, nhưng phải mô tả rõ cách ước tính và có biên bản ghi nhận được cấp quản lý ký xác nhận.
Ở bước 6, hệ số phát thải ưu tiên lấy từ nguồn chính thức của Việt Nam: danh mục hệ số theo Quyết định 2626/QĐ-BTNMT và hệ số lưới điện do Cục Biến đổi khí hậu công bố hằng năm. Khi trong nước chưa có hệ số tương ứng, có thể dùng hướng dẫn IPCC 2006, US EPA hoặc DEFRA và ghi rõ nguồn.
Ví dụ: tính phát thải cho một công ty may
Một công ty may tại Việt Nam có số liệu hoạt động năm 2024 như sau: lò hơi dùng 4.908 kg LPG, máy phát điện dự phòng dùng 1.000 lít dầu DO, xe nâng dùng 10.000 lít xăng, bộ phận bảo trì nạp bổ sung 20 kg môi chất lạnh R32, và điện mua từ EVN là 3.000 MWh.
Nguồn phát thải | Scope | Dữ liệu và hệ số chính | Kết quả (tCO₂e) |
Lò hơi đốt LPG | 1 – đốt cố định | 4.908 kg → 233,89 mmBtu × 61,71 kgCO₂/mmBtu (US EPA) | 14,49 |
Máy phát điện dầu DO | 1 – đốt cố định | 1.000 lít × 0,84 kg/lít → 0,03612 TJ × 74.100 kgCO₂/TJ (IPCC) | 2,69 |
Xe nâng chạy xăng | 1 – đốt di động | 10.000 lít × 0,75 kg/lít → 0,33225 TJ × 69.300 kgCO₂/TJ (IPCC) | 23,70 |
Nạp môi chất lạnh R32 | 1 – phân tán | 20 kg × GWP 771 | 15,42 |
Tổng Scope 1 |
|
| 56,30 |
Điện mua từ EVN | 2 | 3.000 MWh × 0,681 tCO₂e/MWh (hệ số lưới 2024) | 2.043,00 |
Tổng phát thải |
|
| 2.099,30 |
Bảng kết quả cho thấy ba điểm doanh nghiệp cần chú ý:
Điện là nguồn phát thải trọng yếu. Scope 2 chiếm khoảng 97,3% tổng phát thải. Muốn giảm phát thải có ý nghĩa, công ty nên ưu tiên tiết kiệm điện, lắp điện mặt trời áp mái hoặc mua điện tái tạo qua hợp đồng mua bán điện trực tiếp (DPPA), thay vì tập trung vào xe nâng hay máy phát. Đây cũng chính là giá trị quản trị lớn nhất của kiểm kê: biết nguồn nào cần ưu tiên giảm trước.
Năm của hệ số lưới điện làm thay đổi kết quả. Nếu dùng hệ số năm 2021 (0,7221 tCO₂/MWh) , Scope 2 sẽ là 2.166,3 tCO₂e, cao hơn 123,3 tấn so với khi dùng hệ số năm 2024. Báo cáo phải ghi rõ hệ số được dùng là của năm nào.
Môi chất lạnh tuy nhỏ nhưng không được bỏ qua. Chỉ 20 kg R32 đã sinh ra 15,42 tCO₂e, gần bằng lượng phát thải của cả lò hơi đốt gần 5 tấn LPG.
6. Ai chịu trách nhiệm kiểm kê khí nhà kính trong doanh nghiệp?
Kiểm kê KNK không nên là công việc riêng của bộ phận môi trường và chỉ chạy được khi bốn bộ phận cùng tham gia:
Lãnh đạo: cam kết thực hiện, chỉ định đầu mối, phân bổ ngân sách và thời gian, phê duyệt phương pháp tiếp cận ranh giới.
Vận hành, kỹ thuật: nắm quy trình sản xuất, lập danh mục thiết bị đốt nhiên liệu và thiết bị lạnh, kiểm tra thực tế hiện trường để không bỏ sót nguồn phát thải.
Kế toán: cung cấp dữ liệu có độ tin cậy cao nhất, gồm 12 kỳ hóa đơn điện, hóa đơn mua nhiên liệu, phiếu xuất kho, hợp đồng bảo trì điều hòa có ghi lượng gas nạp, và đối chiếu sổ chi tiết chi phí để phát hiện chênh lệch giữa số liệu kỹ thuật và số liệu tài chính.
Chuyển đổi số: chuẩn hóa biểu mẫu thu thập, tự động hóa bảng tính, lưu vết nguồn dữ liệu để phục vụ thẩm định và các năm sau.
Xem thêm: Khóa học ESG thực chiến
7. Câu hỏi thường gặp về kiểm kê khí nhà kính là gì?
Mọi doanh nghiệp có bắt buộc kiểm kê khí nhà kính không?
Không. Nghĩa vụ pháp lý chỉ áp dụng cho các cơ sở có tên trong danh mục kèm Quyết định 13/2024/QĐ-TTg. Doanh nghiệp xuất khẩu nhóm hàng CBAM hoặc nằm trong chuỗi cung ứng của các nhãn hàng quốc tế thì gần như phải kiểm kê vì yêu cầu thương mại.
Scope 3 có bắt buộc không?
Theo GHG Protocol, Scope 3 là tùy chọn và mức tối thiểu là Scope 1 và 2. Tuy vậy ISO 14064-1:2018, SBTi và nhiều khách hàng quốc tế yêu cầu đánh giá các nguồn Scope 3 trọng yếu.
Nên dùng hệ số lưới điện của năm nào?
Dùng hệ số mới nhất do Cục Biến đổi khí hậu, Bộ Nông nghiệp và Môi trường công bố tại thời điểm lập báo cáo. Hệ số năm 2024 là 0,681 tCO₂e/MWh. Năm sử dụng hệ số phải ghi rõ trong phần phương pháp luận.
Kiểm kê khí nhà kính khác carbon footprint ở điểm nào?
Kiểm kê khí nhà kính đo tổng phát thải của cả tổ chức trong một năm (tCO₂e/năm), theo GHG Protocol Corporate Standard hoặc ISO 14064-1. Carbon footprint của sản phẩm đo phát thải trên một đơn vị sản phẩm theo vòng đời (kgCO₂e/sản phẩm), theo ISO 14067.
Doanh nghiệp có tự kiểm kê được không?
Được. Doanh nghiệp vừa và nhỏ hoàn toàn tự làm được kiểm kê Scope 1, 2 nếu nhân sự nắm được quy trình và có đủ chứng từ. Cơ sở thuộc diện bắt buộc vẫn phải qua bước thẩm định, và với nhóm phát thải lớn là xác minh độc lập.
Kiểm kê khí nhà kính là bài toán dữ liệu có quy trình rõ ràng: khoanh đúng ranh giới, phân loại đúng Scope, thu thập số liệu có chứng từ, dùng hệ số mới nhất và trình bày minh bạch. Doanh nghiệp làm tốt lần kiểm kê đầu tiên sẽ có năm cơ sở đáng tin cậy, sẵn sàng cho thẩm định trong nước, CBAM và yêu cầu từ khách hàng quốc tế, đồng thời nhìn thấy chính xác nguồn phát thải nào cần cắt giảm trước.